موسسه انتشارات بین المللی چتر اندیشه مجله پژوهش های معاصر در علوم و تحقیقات 2676-5764 7 79 2026 01 29 معنای واژه «صلاة» در چهل حدیث نبوی با تأکید بر سیاق 28 42 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA قاسم دانشجوی دکترای، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران علیرضا عضو هیئت علمی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی،دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران 2025 08 25 واژه «صلاة» از پرکاربردترین مفاهیم در قرآن و سنت است و کاربردهای متنوع آن موجب شده لایه‌های معنایی و سیاقی‌اش، به‌ویژه در احادیث نبوی، کمتر به‌صورت مستقل بررسی شود. بسیاری از شروح حدیثی، «صلاة» را در همه متون به معنای واحد گرفته‌اند و تفاوت‌های برخاسته از هم‌نشینی واژگان، ساختار جمله و فضای صدور را نادیده نهاده‌اند. از این‌رو، پرسش اصلی این پژوهش آن است که «الصلاة» در چهل حدیث منتخب از پیامبر(ص) دقیقاً بر چه معانی و کارکردهایی دلالت می‌کند و نقش سیاق لفظی و مقامی در تشخیص این دلالت‌ها چیست. هدف تحقیق، استخراج دامنه معنایی «الصلاة» از رهگذر تحلیل سیاقی و ارائه الگویی برای دسته‌بندی کاربردهای آن در سنت نبوی است؛ الگویی که نشان دهد نماز در بیان پیامبر(ص) مفهومی تک‌بعدی نیست، بلکه حقیقتی چندلایه با کارکردهای هویتی، اخلاقی، اجتماعی، ساختاری و معراجی است. پژوهش می‌کوشد تبیین کند که قرائن سیاقی چگونه مراد اصلی حدیث را روشن کرده و «صلاة» را از معنای لغویِ دعا تا معنای شرعی و سپس لایه‌های باطنی و کارکردی امتداد می‌دهد.روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر «تحلیل محتوا» همراه با قواعد سیاق‌شناسی است. بدین‌منظور، ابتدا کاربردهای قرآنی «صلاة» مرور شده، سپس چهل حدیث معتبر از منابع شیعه و سنی انتخاب و بر اساس سیاق لفظی -هم‌نشینی‌ها، ساختار نحوی، استعاره‌ها- و سیاق مقامی تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد «الصلاة» در پنج حوزه معنایی مستقل ظهور می‌کند: معراج روحانی، هویت ایمانی، ستون دین، تطهیر اخلاقی و کنش اجتماعیِ نظم‌بخش. این نتایج تأکید می‌کند که بدون تحلیل سیاق، تفکیک معنای دقیق «الصلاة» در احادیث ممکن نیست و الگوی ارائه‌ شده قابلیت تعمیم به سایر مفاهیم کلیدی قرآن و حدیث را دارد. /downloadfilepdf/14478