binder-right6

binder-right5

img6.jpg

binder-left1

 

 

 

علوم و تحقیقات

تجسد نور و شکل گیری تجربه قدسی در معماری مساجد ایرانی: بازخوانی فلسفی بر مبنای حکمت اشراق و پدیدارشناسی معماری
دوره و شماره : آماده انتشار
نویسندگان : فاطمه مرادی 1، شهرام تقی پور دهکردی* 2
1 - دانشجوی دکتری تخصصی گروه معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران
2 - استادیار گروه معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران
چکیده :
نور در سنت فکری و فرهنگی ایران، همواره فراتر از یک پدیده طبیعی، به منزله حقیقتی هستی شناختی، معرفت شناختی و قدسی تلقی شده است. این نگرش از اندیشه ایران باستان و آموزه های اوستایی تا حکمت اشراق شهاب الدین سهروردی تداوم یافته و در سازمان فضایی بناهای مذهبی، به ویژه مساجد، تجلی یافته است. با وجود گسترش پژوهش های مرتبط با نور در معماری اسلامی طی سال های اخیر، بررسی ادبیات پژوهش نشان می دهد که مطالعات موجود عمدتاً به جنبه های کالبدی، زیبایی شناختی یا نمادشناختی نور محدود مانده اند و کمتر به رابطه نظام مند میان مبانی هستی شناختی حکمت اشراق، سازمان فضایی معماری و تجربه پدیدارشناسانه کاربران در فضای مسجد پرداخته اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه نور به عنوان واسطه ای میان عالم محسوس و حقیقت قدسی، در پی تحلیل نحوه «تجسد نور» در معماری سه مسجد شاخص ایران شامل مسجد شیخ لطف الله، مسجد جامع اصفهان و مسجد گوهرشاد است. این پژوهش از نوع بنیادی و با رویکرد کیفی-تفسیری انجام شده و روش آن مبتنی بر تحلیل نظری، هرمنوتیک فلسفی و مرور انتقادی ادبیات است. چارچوب نظری پژوهش بر تلفیق سه حوزه حکمت اشراق سهروردی، پدیدارشناسی معماری و تحلیل کالبدی مساجد ایرانی تدوین شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که نور در معماری مساجد ایرانی صرفاً عامل روشنایی یا کیفیتی زیبایی شناسانه نیست، بلکه به مثابه عنصری ساختاردهنده در سازمان فضایی، هدایت کننده ادراک و تجلی مراتب وجود عمل می کند. نحوه ورود، شدت، جهت و توزیع نور در هر سه مسجد، فرایند حرکت تدریجی از کثرت به وحدت و از ادراک حسی به شهود معنوی را بازنمایی می کند. تحلیل تطبیقی نمونه ها نشان می دهد که اگرچه هر یک از مساجد به دوره تاریخی و سازمان فضایی متفاوتی تعلق دارند، اما همگی از منطقی مشترک در «تجسد نور» پیروی می کنند: مسجد شیخ لطف الله نور را در مرکزیت فضایی، مسجد جامع اصفهان در حرکت و سلسله مراتب فضایی و مسجد گوهرشاد در تعادل و نظم فضایی متجسد می سازد. نوآوری اصلی پژوهش در ارائه مدل نظری «تجسد نور» است که برای نخستین بار رابطه میان مبانی هستی شناختی حکمت اشراق، تجسد کالبدی نور در معماری مسجد و تجربه پدیدارشناسانه فضا را در قالب چارچوبی منسجم تبیین می کند. در این مدل، نور نه صرفاً یک پدیده فیزیکی و نه تنها نمادی دینی، بلکه واسطه ای وجودشناختی میان جهان معنا و تجربه زیسته انسان معرفی می شود. این چارچوب نظری ظرفیت آن را دارد که در تحلیل سایر نمونه های معماری اسلامی و فضاهای مقدس، و نیز در طراحی معماری معاصر با رویکردی معنوی، مورد استفاده قرار گیرد.